Học hãng nào trước? Hãng mà nhà máy gần chỗ bạn muốn làm đang dùng. Câu trả lời nghe như né, nhưng là thật, và tôi sẽ giải thích vì sao trước khi nói tới chuyện học ra sao.
Mấy năm nay tôi nhận tin nhắn kiểu “anh ơi em nên học S7-1200 hay FX5U” gần như hàng tuần. Người hỏi thường đã xem vài video, đã cài thử một phần mềm, rồi kẹt ở chỗ không biết đầu tư thời gian vào đâu. Kẹt là đúng, vì mỗi hãng có môi trường lập trình riêng, cách đặt địa chỉ riêng, và chuyển qua lại lúc đầu rất mệt.
hãng nào đang chạy ngoài nhà máy?
Ở Việt Nam, tôi gặp nhiều nhất bốn nhóm. Mitsubishi, rất phổ biến ở nhà máy vốn Nhật, Hàn, Đài Loan và các xưởng máy nhỏ. Siemens, hay gặp ở nhà máy vốn châu Âu, ngành nước, xi măng, thực phẩm đồ uống. Omron và Keyence, cũng đi theo dòng vốn Nhật, nhiều ở điện tử và linh kiện. Rồi một nhóm hãng Đài Loan, Trung Quốc như Delta, Inovance, xuất hiện nhiều trên máy móc nhập về giá vừa phải.
Allen-Bradley của Rockwell thì có, nhưng ít hơn, chủ yếu ở các nhà máy theo tiêu chuẩn Mỹ.
Vậy chọn sao? Tôi thường khuyên thế này. Nếu bạn nhắm khu công nghiệp có nhiều nhà máy Nhật, học Mitsubishi. Nếu bạn nhắm công ty tích hợp hệ thống làm dự án lớn, hoặc ngành quy trình (process), học Siemens. Không biết sẽ làm ở đâu thì cứ chọn một trong hai, vì đó là hai dòng có nhiều tài liệu tiếng Việt nhất, nhiều người hỏi đáp nhất, kẹt chỗ nào cũng dễ tìm được người gỡ.
Học hai hãng cùng lúc không? Không. Học xong một hãng tới mức tự viết được một máy nhỏ hoàn chỉnh, hãng thứ hai bạn sẽ mất vài tuần, không phải vài tháng.
học ngôn ngữ nào trong mấy ngôn ngữ PLC?
Tiêu chuẩn quốc tế cho ngôn ngữ lập trình PLC là <code style="background:#f8f5eb;padding:1px 5px;border-radius:3px">IEC 61131-3</code>, bản mới nhất ra năm 2025. Các hãng lớn đều bám theo nó ở mức độ khác nhau. Trong đó có ba thứ bạn sẽ đụng tới thường xuyên.
Ladder, hay LD. Sơ đồ bậc thang, nhìn như mạch rơ le. Người làm điện đọc là hiểu. Phần lớn chương trình máy ở xưởng vẫn viết bằng ladder, và khi máy dừng lúc hai giờ sáng, người trực ca mở ladder ra xem tiếp điểm nào đang hở. Đây là thứ phải học đầu tiên.
Structured Text, hay ST. Viết như ngôn ngữ lập trình thường, có IF, CASE, FOR. Dùng cho tính toán, xử lý chuỗi, công thức, những chỗ mà ladder vẽ ra rất dài. Người có nền lập trình phần mềm sẽ thấy dễ chịu.
Function Block Diagram, FBD. Nối các khối chức năng lại với nhau. Hay gặp trong điều khiển quá trình, vòng PID.
Ngoài ra còn SFC để chia chương trình theo bước, rất tiện cho máy chạy tuần tự. Học sau cũng được.
Thứ tự tôi khuyên: ladder trước, cho thật nhuần. Sau đó ST. Đừng vội nhảy vào ST chỉ vì nó “giống code hơn”. Kỹ thuật viên bảo trì ở nhà máy khách thường chỉ đọc được ladder, và nếu bạn viết cả máy bằng ST thì người ta sẽ khó sửa khi bạn không có mặt.
học ra sao khi chưa có thiết bị?
Phần mềm của hầu hết các hãng đều có giả lập. <code style="background:#f8f5eb;padding:1px 5px;border-radius:3px">GX Works3</code> của Mitsubishi có chức năng simulation, <code style="background:#f8f5eb;padding:1px 5px;border-radius:3px">TIA Portal</code> của Siemens đi kèm PLCSIM. Bạn viết chương trình, chạy giả lập, bật tắt bit bằng tay để xem logic chạy đúng không. Đủ để học phần lớn chặng đầu.
Phần còn lại cần đồ thật. Tôi tính đơn giản thế này: một PLC nhỏ cũ, vài nút nhấn, công tắc, một cảm biến tiệm cận, một rơ le trung gian, nguồn 24V. Đồ cũ ở chợ đồ điện hay hội nhóm thanh lý không đắt lắm. Bạn sẽ học được những thứ giả lập không dạy: đấu nguồn cho đầu vào kiểu sink hay source, vì sao cảm biến PNP gắn vào không ăn, đèn trạng thái nháy nghĩa là gì.
Chỗ này nhiều người học trên mạng bỏ qua, rồi đi làm ngày đầu đứng trước tủ thật là lúng túng.
bài tập nên làm theo thứ tự
Tôi hay giao cho thực tập sinh mấy bài này, theo đúng thứ tự.
Đầu tiên là mạch khởi động, dừng động cơ có tự giữ, thêm đèn báo và nút dừng khẩn. Bài nhỏ nhưng dạy cách nghĩ về an toàn: nút dừng phải là tiếp điểm thường đóng, mất dây là máy dừng.
Tiếp đến là đèn giao thông, để học timer. Rồi băng tải đếm sản phẩm, để học counter và cạnh lên cạnh xuống của tín hiệu. Sau đó là bồn trộn: cảm biến mức thấp, mức cao, van vào, van xả, động cơ khuấy, chạy theo từng bước. Bài này buộc bạn phải chia chương trình thành các trạng thái thay vì viết một mớ điều kiện chồng lên nhau.
Cuối cùng, làm thêm một màn hình HMI đơn giản cho bồn trộn. Nút bấm, đèn trạng thái, ô nhập thời gian khuấy. Khi bạn tự làm được trọn từ đầu vào, chương trình, tới màn hình, bạn đã đủ để nói chuyện nghiêm túc trong buổi phỏng vấn đầu tiên của nghề tự động hóa.
thói quen nên có từ đầu
Đặt tên biến, ghi chú cho từng network. Ai học xong cũng nghĩ việc này phí thời gian, cho tới lần đầu mở lại chương trình của chính mình sau ba tháng và không hiểu M105 là gì.
Lưu bản sao có ngày tháng mỗi lần sửa. Ngoài nhà máy, nạp nhầm bản cũ vào máy là chuyện xảy ra thật, và hậu quả không nhỏ.
Đọc chương trình của người khác. Nếu có cơ hội, xin xem chương trình máy đang chạy ở xưởng thực tập. Bạn sẽ thấy người ta xử lý báo lỗi, chế độ chạy tay, chạy tự động ra sao, những thứ mà bài tập trên mạng hiếm khi đề cập.
mất bao lâu thì đi làm được?
Câu này không có số chung. Nếu bạn đã có nền điện, học đều mỗi ngày vài tiếng, khoảng ba đến sáu tháng là viết được chương trình máy đơn giản. Đi làm rồi thì một hai năm nữa mới thật sự tự tin chạy dự án một mình.
Có cần khóa học trả phí không? Tùy. Khóa học tốt giúp bạn có thiết bị để tập và người sửa lỗi cho mình. Khóa tệ thì chỉ đọc lại tài liệu của hãng. Trước khi đóng tiền, hỏi xem học viên có được ngồi trước PLC thật bao nhiêu giờ. Nếu câu trả lời mập mờ, tôi sẽ cân nhắc lại.
Còn chứng chỉ? Một số hãng có chương trình đào tạo, cấp giấy hoàn thành khóa. Nhà tuyển dụng có xem, nhưng thứ họ hỏi kỹ hơn vẫn là bạn đã làm máy gì, gặp lỗi gì, sửa ra sao. Mang theo laptop có chương trình bồn trộn của bạn, cho họ xem. Thường có tác dụng hơn một tờ giấy.
Một lưu ý nhỏ cuối. Học PLC mà bỏ phần điện là học lệch. Khi máy dừng, nguyên nhân nằm ở dây, ở cảm biến, ở nguồn nhiều hơn là ở chương trình. Người lập trình hiểu điện sẽ tìm ra lỗi nhanh hơn người chỉ biết mở phần mềm.
Khổng Minh Triết