Sáng thứ Hai, băng tải số ba dừng. Màn hình báo lỗi một cảm biến quang ở cuối line đóng gói. Quản đốc gọi, tôi xách đồng hồ vạn năng với cái laptop cũ ra xưởng. Mười lăm phút sau line chạy lại. Lý do: cảm biến bám bụi carton, lệch góc vài độ. Không có gì cao siêu.
Tôi kể chuyện đó vì nhiều bạn hỏi tôi ngành tự động hóa làm gì, và hình dung của các bạn thường là robot, màn hình đẹp, code liên tục. Có cái đó. Nhưng phần lớn ngày làm việc trông giống buổi sáng thứ Hai kia hơn.
người ta thật sự làm gì trong ngành này?
Câu hỏi đầu tiên tôi hay bị hỏi. Trả lời gọn: làm cho máy chạy đúng việc, đúng lúc, và khi nó không chạy thì tìm ra vì sao.
Cụ thể hơn thì chia ra mấy mảng. Có người thiết kế: vẽ sơ đồ tủ điện, chọn thiết bị, viết chương trình cho bộ điều khiển. Có người lắp đặt và chạy thử (commissioning): đi công trình, đấu dây, nạp chương trình, chỉnh cho máy chạy ổn. Có người bảo trì: ở lại nhà máy, giữ cho dây chuyền sống qua từng ca. Và có người làm phía trên một tầng, gom dữ liệu từ máy về màn hình giám sát, làm báo cáo sản lượng, cảnh báo.
Bốn mảng này dùng chung một bộ kiến thức nền. Điện cơ bản. Cảm biến và cơ cấu chấp hành. Bộ điều khiển lập trình được, tức <code style="background:#f8f5eb;padding:1px 5px;border-radius:3px">PLC</code>. Biến tần, servo. Mạng truyền thông công nghiệp. Khác nhau ở chỗ bạn dành bao nhiêu thời gian ngồi máy tính và bao nhiêu thời gian đứng cạnh tủ điện.
Còn robot? Robot là một nhánh. Nhà máy lắp ráp ô tô, linh kiện điện tử, đóng gói hàng tiêu dùng có dùng cánh tay robot, và cần người lập trình, dạy điểm, bảo trì. Nhưng số người làm robot ít hơn hẳn số người làm PLC và điện. Đừng vào ngành chỉ vì robot rồi thất vọng khi năm đầu toàn đi dây.
điện công nghiệp với tự động hóa có phải một?
Không hẳn. Hay bị gộp làm một, và trong tin tuyển dụng thì hai chữ này đi cùng nhau suốt.
Điện công nghiệp lo phần “sức”: nguồn cấp, tủ phân phối, động cơ, khởi động từ, aptomat, chống sét, tiếp địa. Tự động hóa lo phần “não”: máy nào chạy trước, chạy bao lâu, nếu cảm biến A báo thì làm gì. Thực tế ở nhà máy vừa và nhỏ, một người làm cả hai. Ở nhà máy lớn hơn mới tách thành tổ điện và tổ tự động hóa riêng.
Theo tôi, người giỏi tự động hóa mà yếu điện thì rất dễ bị lộ. Chương trình viết đẹp, nhưng khi động cơ nhảy aptomat thì đứng nhìn. Ngược lại, thợ điện giỏi mà chịu học thêm PLC thì lên tay rất nhanh, vì họ đã hiểu máy móc ngoài đời chạy thế nào.
một ngày làm việc trông thế nào?
Tùy vị trí, nên tôi tả ba kiểu tôi đã từng làm.
ở nhà máy, làm bảo trì
Vào ca, đọc sổ giao ca. Ca đêm ghi máy ép số 2 báo quá nhiệt hai lần. Đi kiểm tra quạt tủ, lọc gió, đầu cos của contactor. Sau đó là lịch bảo trì định kỳ: siết lại cầu đấu, vệ sinh cảm biến, kiểm tra pin dự phòng của bộ điều khiển. Khoảng giữa ca thường có một cuộc gọi kiểu “máy dừng rồi anh ơi”, và mọi kế hoạch dừng lại.
Mỗi phút dây chuyền dừng là sản lượng mất, nên người bảo trì được đánh giá ở chỗ máy ít hỏng, chứ không phải sửa nhanh. Ca làm thường xoay ca. Nhà máy chạy ba ca thì tổ bảo trì cũng có người trực đêm, trực Chủ nhật. Ai không chịu được lịch này thì nên tính trước.
ở công ty tích hợp hệ thống
Đây là nơi viết chương trình nhiều nhất. Công ty nhận dự án làm máy hoặc nâng cấp dây chuyền cho khách. Bạn đọc yêu cầu, lên danh sách tín hiệu vào ra (I/O list), vẽ hoặc đọc bản vẽ điện, viết chương trình PLC, làm màn hình vận hành, rồi mang ra công trình chạy thử.
Phần chạy thử là phần dạy nghề nhiều nhất. Ở văn phòng mọi thứ chạy trên giả lập. Ra công trình thì cảm biến đấu ngược cực, van khí rò, khách đổi yêu cầu vào phút chót. Có tuần đi công trình tỉnh xa, ở nhà nghỉ cạnh khu công nghiệp, ngày làm tới tối.
ở hãng thiết bị hoặc nhà phân phối
Làm kỹ sư ứng dụng, hỗ trợ kỹ thuật. Khách gọi hỏi biến tần báo mã lỗi gì, chương trình truyền thông không lên, nên chọn loại servo nào. Bạn cũng đi đào tạo, đi demo. Ít đổ mồ hôi ngoài xưởng hơn, nhưng phải nắm rất sâu dòng sản phẩm của hãng mình và giao tiếp tốt.
có những vị trí nào để bắt đầu?
Người mới ra trường, hoặc học trung cấp, cao đẳng nghề, thường vào bằng mấy cửa này: kỹ thuật viên điện (electrician) hoặc kỹ thuật viên bảo trì (maintenance technician) ở nhà máy; kỹ thuật viên lắp tủ điện ở xưởng tủ; kỹ sư tự động hóa tập sự ở công ty tích hợp; kỹ sư hỗ trợ kỹ thuật ở nhà phân phối.
Vị trí nào dễ vào nhất? Theo tôi là kỹ thuật viên bảo trì và lắp tủ. Nhu cầu lớn, nhà máy ở khu công nghiệp Bình Dương, Đồng Nai, Bắc Ninh, Hải Phòng tuyển gần như quanh năm. Đòi hỏi đầu vào không quá cao, nhưng bạn học được điện thật, máy thật.
Muốn xem thực tế đang cần ai, cần gì, tôi hay khuyên các bạn mở thử mục việc làm điện – điện tử rồi đọc kỹ phần yêu cầu của chục tin, sẽ thấy rõ hãng PLC nào, kỹ năng nào được nhắc đi nhắc lại.
cần học những gì?
Tôi chia làm ba lớp, theo thứ tự nên học.
Lớp đầu là điện. Định luật Ohm, mạch một pha, ba pha, cách đấu sao tam giác, mạch khởi động động cơ bằng contactor và rơ le nhiệt. Đọc được bản vẽ điện. Biết dùng đồng hồ vạn năng, ampe kìm, đồng hồ đo điện trở cách điện. Phần này nghe cơ bản, nhưng tôi gặp không ít kỹ sư mới không đo nổi một cuộn hút contactor.
Lớp thứ hai là điều khiển. PLC là chính. Tôi khuyên học một dòng cho thật chắc trước: ở miền Nam nhiều nhà máy dùng Mitsubishi và Siemens, các nhà máy vốn Nhật hay dùng Mitsubishi, Omron, Keyence; nhà máy vốn châu Âu nghiêng về Siemens. Phần mềm tương ứng là <code style="background:#f8f5eb;padding:1px 5px;border-radius:3px">GX Works</code>, <code style="background:#f8f5eb;padding:1px 5px;border-radius:3px">TIA Portal</code>, <code style="background:#f8f5eb;padding:1px 5px;border-radius:3px">Sysmac Studio</code>. Học thêm biến tần, servo, và một chút màn hình vận hành HMI.
Lớp thứ ba là truyền thông và dữ liệu. <code style="background:#f8f5eb;padding:1px 5px;border-radius:3px">Modbus</code>, Profinet, EtherNet/IP, cách các thiết bị nói chuyện với nhau. Rồi SCADA, cơ sở dữ liệu, một ít lập trình Python hay C# nếu muốn đi theo hướng gom dữ liệu nhà máy. Lớp này chỉ nên học khi hai lớp dưới đã vững.
Chương trình PLC hay đến mấy cũng không cứu được một cái tủ điện đấu ẩu.
Tiếng Anh thì sao? Đọc được tài liệu kỹ thuật là đủ để làm. Tài liệu hãng, mã lỗi, diễn đàn kỹ thuật đều bằng tiếng Anh.
An toàn điện là thứ không học thì đừng làm. Nhà máy nào tử tế cũng yêu cầu huấn luyện an toàn và cấp thẻ theo bậc trước khi cho bạn đụng vào tủ. Học thật, đừng học cho có chữ ký.
thu nhập có ổn không?
Câu này ai cũng hỏi. Tôi trả lời thật: ổn nếu bạn chịu lên tay nghề, và không đều giữa các nơi.
Mức khởi điểm của kỹ thuật viên ở nhà máy thường ở mức trung bình của lao động kỹ thuật, cộng thêm phụ cấp ca, tăng ca. Kỹ sư lập trình ở công ty tích hợp có thể khá hơn khi đã tự chạy được dự án, cộng thêm công tác phí. Người làm vài năm, chạy độc lập được cả phần điện lẫn phần lập trình, biết thêm ngoại ngữ, thường được trả tốt hơn rõ rệt, nhất là ở doanh nghiệp FDI. Tôi không đưa con số vì nó chênh theo vùng, theo loại doanh nghiệp, và đổi khá nhanh.
Có một điều tôi thấy ít người nói: thu nhập trong nghề này đi theo khả năng xử lý sự cố, không đi theo bằng cấp. Người sửa được cái máy mà ba người khác bó tay sẽ được giữ lại, được tăng lương. Bằng kỹ sư giúp bạn qua vòng hồ sơ, rồi hết tác dụng.
nghề này hợp với ai?
Hợp với người thích tháo ra xem bên trong có gì. Người không ngại đứng cả buổi cạnh máy để tìm một lỗi chỉ xuất hiện mười phút một lần. Người kiên nhẫn đọc tài liệu dày cả trăm trang.
Không hợp với ai? Người muốn giờ giấc cố định tuyệt đối, ghét đi ca, ghét đi tỉnh. Người sợ điện. Cũng không hợp lắm với ai muốn kết quả nhanh: hai ba năm đầu bạn chủ yếu học, làm việc phụ, sai và bị sửa.
nếu bắt đầu từ con số không thì làm gì trước?
Mua một bộ PLC nhỏ cũ hoặc dùng phần mềm mô phỏng của hãng. Viết mạch đèn giao thông, băng tải đếm sản phẩm, bồn trộn có cảm biến mức. Ba bài đó kinh điển nhưng dạy được gần đủ lệnh cơ bản.
Song song, xin đi thực tập ở chỗ nào có tủ điện thật. Một xưởng tủ điện, một tổ bảo trì nhà máy. Học cách người ta bấm cos, đi máng, đánh số dây. Những thứ này sách không dạy kỹ, mà nhà tuyển dụng nhìn một cái là biết bạn đã từng làm hay chưa.
Và ghi chép lại. Mỗi sự cố bạn gặp, ghi triệu chứng, nguyên nhân, cách sửa. Sau một năm, cuốn sổ đó quý hơn mọi khóa học. Cuốn của tôi giờ đã tới quyển thứ năm, vẫn còn những trang chép vụ cảm biến quang bám bụi carton.
Khổng Minh Triết